“Wat moet ik weten over deze cultuur?”
Het is een begrijpelijke vraag van veel hulpverleners. Je wilt je inleven in de persoon die je begeleidt. Maar kennis van die cultuur is mooi, niet het belangrijkste. Cultuursensitieve hulpverlening begint niet bij kennis, maar bij je houding. Een belangrijk onderdeel daarvan is luisteren. Degene tegenover je hoort namelijk meteen of je luistert om te reageren, of om echt te begrijpen.
Deze blog is de eerste in een serie van drie. Deze blogs focussen op de interne component van hulpverlening: luisteren, erkennen en begrijpen. Kortom: een cultuursensitieve houding.
Cultuursensitieve hulpverlening vraagt om vertragen
In een maatschappij vol snelheid en protocollen is echt luisteren bijna een daad van verzet. Toch is dat precies waar cultuursensitiviteit om vraagt. Niet meteen invullen, maar oprecht nieuwsgierig zijn naar wat jij nog niet weet.
Want culturen zijn geen statische hokjes. Jongeren zijn geen representanten van “hun cultuur”. Ze zijn mensen met unieke verhalen, gevormd door hun gezin, migratieverhaal, school, geloof en sociale omgeving. Alleen door te luisteren krijg je toegang tot die gelaagdheid.
Luisteren naar wat niet gezegd wordt
Jongeren, vooral die met een migratieachtergrond, communiceren soms indirect. Niet omdat ze iets willen verbergen, maar omdat openlijk spreken over gevoelens, gezag of schaamte niet altijd vanzelfsprekend is. Ook opvattingen over hiërarchie of wantrouwen richting hulpverleners kunnen meespelen. Cultuursensitieve hulpverlening betekent dus ook: leren luisteren naar wat niet uitgesproken wordt.
Wat zegt de stilte? Wat vertelt de lichaamstaal? Welke spanning voel je onder de woorden? Als hulpverlener moet je daar sensitief op afstemmen. Want dat is waar het echte verhaal vaak zit.
Jouw houding is het instrument
Veel professionals denken: “Ik weet te weinig van andere culturen”. Maar je bent nu eenmaal geen antropoloog geworden. Je bent hulpverlener. Dat is een heel ander vak.
Wat je wel nodig hebt, is een houding van niet-weten, van willen begrijpen. Een houding waarin je jezelf durft af te vragen: Wat is mijn referentiekader? Welke aannames heb ik? Want ook jij bent gevormd. Door je opleiding, je eigen normen, je “nest”. Cultuursensitieve hulpverlening begint bij erkennen dat jij ook een perspectief hebt, en dat dat perspectief niet neutraal is.
Gelijkwaardigheid creëert vertrouwen
Jongeren merken het meteen: ben je echt geïnteresseerd in hun verhaal, of werk je een lijstje af? Cultuursensitieve hulpverlening vraagt om nieuwsgierigheid, stel dus open vragen.
Niet: “Heb je last van spanningen thuis?”, maar: “Hoe ziet een gewone dag bij jullie eruit?” Niet: “Voel je je veilig?”, maar: “Wanneer voel jij je op je gemak?”
Zo’n houding nodigt uit. Het laat zien dat je bereid bent om hun perspectief te leren kennen, ook als het afwijkt van dat van jou. Het vraagt dat je je oordelen opschort, je aannames checkt en je nieuwsgierigheid de leiding laat nemen.
Het verschil tussen gehoord en geholpen
Voor veel jongeren was er die ene hulpverlener of sleutelfiguur die het verschil maakte, niet omdat diegene alles wist, maar omdat ze zich eindelijk gehoord en gezien voelden. Dat kan helend zijn en een solide basis vormen waarop alle verdere hulp landt.
Zonder die basis heeft zelfs de beste methodiek weinig effect. Cultuursensitieve hulpverlening is dus geen “extra vaardigheid”, maar een fundamentele basishouding. Een houding die veiligheid biedt, ruimte maakt en erkenning geeft.
Praktische tips voor cultuursensitief luisteren
- Vertraag. Laat stiltes vallen. Geef jongeren de tijd om te formuleren wat ze bedoelen. Dit is met name van belang als de taal een barrière vormt.
- Vraag door. Ga niet te snel naar oplossingen. Probeer eerst te begrijpen wat er speelt onder de oppervlakte.
- Toon oprechte interesse. Vraag niet naar cultuur “omdat het moet”, maar omdat je echt wil weten hoe het zit.
- Check jezelf. Wat voel je in het gesprek? Welke aannames merk je op bij jezelf?
- Wees niet bang voor ongemak. Zonder wrijving, geen glans. Zonder ongemak leer je niet bij.
Conclusie: luisteren is geen techniek, het is een houding
Cultuursensitieve hulpverlening draait niet om wat je weet, maar om wie je bent. Durf je te vertragen, te twijfelen, te vragen? Kun je luisteren naar verhalen die afwijken van jouw referentiekader?
Als je daarop “ja” zegt, ben je al begonnen.
Wij doen het anders. Jij merkt het meteen.
Bij Lokaal0 bieden we cultuursensitieve jeugdhulp die echt aansluit bij de leefwereld van jongeren en gezinnen met een migratieachtergrond. Wil je weten hoe dat werkt in de praktijk? Neem vrijblijvend contact op. We denken graag met je mee.