Cultuursensitieve communicatie in de jeugdzorg: zo voorkom je misverstanden met nieuwkomersgezinnen

Cultuursensitieve communicatie helpt je verder te kijken dan het antwoord dat tijdens een gesprek wordt gegeven. De ouders stemmen in, de jongere zegt weinig en de afspraken staan op papier. Toch blijkt er enkele weken later weinig veranderd. Was de uitleg niet begrepen, paste het voorstel niet of voelde niemand ruimte om bezwaar te maken?

Bij communicatie met cultuurverschillen kunnen taal, eerdere ervaringen met instanties en andere verwachtingen over opvoeding of hulpverlening invloed hebben op wat mensen zeggen. Juist bij interculturele communicatie is het belangrijk om de betekenis van een antwoord niet vooraf in te vullen.

Cultuursensitieve communicatie vraagt daarom om gerichte gespreksregie: vóór het gesprek de context verhelderen, tijdens het gesprek begrip en draagvlak controleren en daarna nagaan of afspraken uitvoerbaar zijn.

Cultuursensitieve communicatie begint met gedeeld begrip

Woorden die voor professionals gewoon zijn, kunnen verschillende verwachtingen oproepen. Bij ‘begeleiding’ kan een jeugdconsulent denken aan ondersteuning bij opvoedvaardigheden. Ouders kunnen verwachten dat een begeleider praktische zaken overneemt. Een jongere kan denken dat iemand vooral komt controleren.

Onderzoek daarom niet alleen of iemand akkoord gaat, maar ook wat het gezin onder het voorstel verstaat:

• Wat verwachten ouders en jongeren van de begeleiding?
• Welke situatie denken zij dat de professional wil aanpakken?
• Wat hopen zij dat er verandert?
• Welke rol denken zij zelf te krijgen?
• Welk onderdeel past mogelijk niet bij hun situatie?

Zo wordt zichtbaar of iedereen hetzelfde bespreekt. Bij communicatie met cultuurverschillen voorkomt deze controle dat een duidelijke afspraak later anders wordt uitgelegd. Lees hierover ook Cultuursensitieve jeugdhulpverlening: ‘Nee’ is ‘nee’… toch?.

Vóór het gesprek: communicatie met cultuurverschillen begint bij context

Een goede voorbereiding gaat verder dan ‘het dossier’. Bepaal vanuit wiens perspectief de hulpvraag is geformuleerd. Een school kan zich zorgen maken over het gedrag van een jongere, terwijl ouders thuis geen probleem ervaren. Een gemeente kan opvoedondersteuning adviseren, terwijl het gezin vooral praktische hulp zoekt.

Breng vooraf drie onderdelen in kaart:

1. Hulpvraag: wie ervaart welk probleem en herkennen ouders en jongeren de zorgen?
2. Betrokkenen: wie moet meepraten, beslist en voert afspraken uit?
3. Verwachtingen: weet het gezin waarom het gesprek plaatsvindt en wat jij wel en niet kunt doen?

Zo worden culturele communicatieverschillen eerder zichtbaar. Gebruik de informatie als vertrekpunt voor vragen, niet voor conclusies op basis van herkomst. Goede communicatie met cultuurverschillen begint bij het gezin dat tegenover je zit, niet bij algemene kennis over hun land of gemeenschap.

Culturele communicatieverschillen: maak rollen en beslisruimte expliciet

Culturele communicatieverschillen kunnen zichtbaar worden in verwachtingen over gezag, deskundigheid en besluitvorming. Leg daarom concreet uit:

• waarom het gesprek plaatsvindt;
• wat je vandaag bespreekt;
• welke beslissing wel of niet wordt genomen;
• wat er met gedeelde informatie gebeurt;
• wat ouders en jongeren van jou mogen verwachten.

Zeg bijvoorbeeld niet: ‘Vandaag bespreken we passende ambulante ondersteuning’. Zeg liever iets als: ‘Vandaag willen we horen wat er thuis goed gaat en waar jullie tegenaan lopen. Daarna bespreken we welke hulp mogelijk is. We nemen vandaag nog geen definitieve beslissing’.

Leg ook uit waarom je het perspectief van ouders en de jongere(n) nodig hebt en waar wettelijke of veiligheidsgrenzen gelden. Zo maak je culturele communicatieverschillen bespreekbaar zonder de positie van ouders of jongeren vooraf in te vullen. Meer over inspraak en bijvoorbeeld de richtlijn Samen Beslissen staat in Cultuursensitief communiceren in de jeugdzorg – anticiperen kun je leren.

Interculturele communicatie: controleer begrip, draagvlak en uitvoerbaarheid

Bij interculturele communicatie levert ‘Begrijpt u het?’ weinig informatie op. Laat ouders en jongeren liever in hun eigen woorden vertellen wat zij meenemen.

Begrip

• ‘Wat hebben we volgens u afgesproken?’
• ‘Wat verwacht u dat ik nu doe?’

Draagvlak

• ‘Welk onderdeel past minder goed bij uw situatie?’
• ‘Wie moet thuis nog bij deze beslissing worden betrokken?’

Uitvoerbaarheid

• ‘Wat kan het moeilijk maken om deze stap te zetten?’
• ‘Wat moeten we aanpassen om het plan haalbaar te maken?’

Ouders en jongeren kunnen dezelfde afspraak verschillend interpreteren. Vraag hen waar nodig afzonderlijk wat zij nodig hebben. Interculturele communicatie vraagt niet alleen om afstemming tussen professional en gezin, maar ook om aandacht voor perspectieven binnen het gezin.

Na het gesprek: maak cultuursensitieve communicatie uitvoerbaar

Een gesprek is pas waardevol als afspraken binnen het dagelijks leven passen. Vervoer, financiën, digitale vaardigheden of onbekendheid met voorzieningen kunnen uitvoering bemoeilijken.

Leg iedere afspraak vast in vier onderdelen:

1. Doel: wat willen we bereiken?
2. Actie: welke stap wordt gezet?
3. Verantwoordelijke: wie doet wat?
4. Controlemoment: wanneer bespreken we de voortgang?

Ga bij het niet nakomen van een afspraak niet direct uit van weerstand. Onderzoek eerst of de afspraak duidelijk, gedragen en haalbaar was. Bij communicatie met cultuurverschillen kan juist in de uitvoering blijken dat verwachtingen uiteenliepen. Lees voor aanvullende succesfactoren Cultuursensitieve aanpak in de praktijk: wat werkt écht?.

Wanneer is specialistische ondersteuning nodig?

Ook met goede cultuursensitieve communicatie kunnen vragen onbeantwoord blijven. Specialistische ondersteuning kan nodig zijn wanneer:

• de opvoedsituatie of ondersteuningsbehoefte onduidelijk blijft;
• ouders, jongere en verwijzer verschillende problemen of doelen beschrijven;
• afspraken herhaaldelijk vastlopen of vertrouwen ontbreekt;
• taal, migratie-ervaringen, trauma en gezinsverhoudingen elkaar beïnvloeden;
• meerdere organisaties betrokken zijn, maar een gezamenlijk plan ontbreekt.

In zulke situaties kunnen culturele communicatieverschillen onderdeel zijn van bredere problematiek. Interculturele communicatie maakt verschillen bespreekbaar, maar lost die problematiek niet altijd op.

Lokaal0 biedt specialistische ambulante hulpverlening aan nieuwkomers, jongeren en gezinnen met een migratie- of vluchtachtergrond. We verkennen samen met ouders en jongeren de hulpvraag, brengen gezinsverhoudingen en praktische belemmeringen in kaart en werken met betrokken partijen aan één uitvoerbaar ondersteuningsplan.

Cultuursensitieve communicatie: drie controles

Toets bij cultuursensitieve communicatie steeds drie zaken:

1. Begrip: verstaan professional en gezin hetzelfde onder de hulpvraag en het voorstel?
2. Draagvlak: kunnen ouders en jongere zich in de afspraken vinden?
3. Uitvoerbaarheid: passen de afspraken bij de dagelijkse situatie?

Deze drie controles vertalen interculturele communicatie en culturele communicatieverschillen naar concrete professionele keuzes. Blijft één punt ondanks zorgvuldige gesprekken onbeantwoord, dan kan specialistische cultuursensitieve ondersteuning nodig zijn.

Een complexe casus voorleggen?

Krijg je onvoldoende zicht op de opvoedsituatie of ondersteuningsbehoefte? Lokaal0 denkt mee met verwijzers en biedt specialistische ambulante begeleiding aan nieuwkomers, jongeren en gezinnen met een migratie- of vluchtachtergrond. Zo verbinden we interculturele communicatie en cultuursensitieve communicatie aan passende ondersteuning.

Leg je casus voor.